عباس اقبال آشتيانى
524
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
بعد از قتل خواجه رشيد الدّين حمد اللّه مستوفى به حكم سابقهء خدمتگزارى نسبت به خاندان رشيدى در سلك ملازمان پسرش خواجه غياث الدّين محمد داخل گرديد و بعد از تاريخ قتل اين خواجه يعنى بعد از 736 ديگر درست از احوال حمد اللّه اطلاعى در دست نيست . حمد اللّه مستوفى از شعرا و منشيان مطلع زبان فارسى و از علاقهمندان به وطن خود ايران بوده و از جوانى شوقى مفرط به تحصيل اطلاعات تاريخى و مباحثهء با فضلا داشته و غالبا با ايشان آميزش مىكرده مخصوصا در دستگاه خواجه رشيد الدّين كه مركز اجتماع اين جماعت بوده از مصاحبت ايشان تمتّع بسيار برمىگرفته است و از او سه كتاب معتبر به فارسى در تاريخ و جغرافيا باقى است بقرار ذيل : 1 - تاريخ گزيده : كه خلاصهء تاريخ عمومى عالم است از به دو خلقت تا ايام وزارت خواجه غياث الدّين محمد رشيدى و آن را حمد اللّه در سال 730 بنام اين وزير دانشدوست تأليف كرده و آن در حقيقت منتخبى است از جامع التواريخ رشيدى با اطلاعاتى كه حمد اللّه از كتب مورخين ديگر التقاط نموده و بر آخر آن دو فصل يكى در تاريخ علما و ائمه و فضلا و شعراى عرب و عجم ، ديگرى در تاريخ و جغرافيا و بزرگان شهر قزوين وطن خود افزوده كه هردو از مهمترين ابواب آن كتاب است . 2 - ظفرنامه : كه منظومهء بزرگيست به وزن بحر متقارب در 000 ، 75 بيت در تاريخ ايران از ابتداى اسلام تا عهد مؤلف و اين منظومه را حمد اللّه در سال 735 يعنى پنج سال بعد از اتمام تاريخ گزيده به انجام رسانده . ظفرنامه تاريخ منظوم هفت قرن و نيم مدت است و حمد اللّه وقايع هر قرن را در 000 ، 10 بيت بنظم آورده و آن را خود بسه قسمت منقسم ساخته : ايام استيلاى عرب در 000 ، 25 بيت ، دورهء سلطنت سلسلههاى سلاطين ايران در 000 ، 20 و دوره حكومت مغول و ايلخانان در 000 ، 30 بيت . حمد اللّه اين منظومه را در چهل سالگى يعنى در سال 720 شروع كرده و پانزده سال به كار پرداختن آن اشتغال داشته است . ظفرنامهء حمد اللّه مستوفى اگرچه از جهت مقام شعرى به پايهء امثال شاهنامهء فردوسى و گرشاسبنامهء اسدى و بوستان سعدى نمىرسد ولى از نمونههاى متوسط شعر